Praca organiczna u podstaw: MWS i prof. Mirosław Matyja o sile lokalnej suwerenności

Czy polski system polityczny to „demokracja połowiczna”? Wybitny ekspert, prof. Mirosław Matyja, podczas spotkania z Mazowiecką Wspólnotą Samorządową przekonywał, że suwerenność narodu nie może kończyć się na wrzuceniu głosu do urny raz na kilka lat.

Kluczem do naprawy państwa ma być edukacja obywatelska i wdrożenie sprawdzonych, szwajcarskich mechanizmów bezpośredniego współdecydowania na poziomie lokalnym. Wysokie progi frekwencyjne, „zamrażarka sejmowa” i brak wiążącego charakteru większości referendów to główne bariery, które zdaniem ekspertów czynią polską demokrację bezpośrednią iluzoryczną. W biurze MWS rozmawiano o tym, jak zmienić ten stan rzeczy i sprawić, by mieszkańcy mazowieckich gmin zyskali realny wpływ na władzę, korzystając z doświadczeń kraju, w którym to naród ma ostatnie słowo w najważniejszych sprawach państwa.

Suwerenność to nie tylko karta wyborcza
Podczas zorganizowanego 25 czerwca 2026 roku spotkania w biurze Mazowieckiej
Wspólnoty Samorządowej, prof. Mirosław Matyja postawił surową diagnozę polskiemu
ustrojowi, określając go mianem systemu parlamentarno-elitarnego. Według profesora, w Polsce obywatel staje się podmiotem jedynie w dniu wyborów, natomiast przez resztę czasu pozostaje „pionkiem na szachownicy”, na której swoje mecze rozgrywają skłócone partie polityczne. Choć polska Konstytucja w artykule 4 deklaruje, że władza należy do narodu, który sprawuje ją bezpośrednio lub przez przedstawicieli, w praktyce mechanizmy
bezpośrednie są w naszym kraju systemowo blokowane.

Szwajcarski „miecz Damoklesa” nad politykami
Jako wzór do naśladowania prof. Matyja wskazał Szwajcarię, gdzie od blisko 180 lat
funkcjonuje model oparty na trzech filarach: referendum, inicjatywie ludowej oraz obywatelskim wecie. W tym systemie społeczeństwo pełni funkcję kontrolną, działając jak „miecz Damoklesa” zawieszony nad rządzącymi. Każda ważna ustawa może zostać
zakwestionowana przez obywateli, co zmusza polityków do prowadzenia szerokich konsultacji i wypracowywania konsensusu jeszcze przed uchwaleniem prawa. W Szwajcarii
naród decyduje bezpośrednio o zmianach konstytucji, zakupach zbrojeniowych czy
przystąpieniu do organizacji międzynarodowych, co buduje w społeczeństwie poczucie realnej odpowiedzialności za państwo.

Polska rzeczywistość: progi i zamrażarki
W polskim systemie sytuacja wygląda zgoła inaczej, co prelegent nazwał „demokracją
bezpośrednią prowadzącą do Sejmu, czyli „donikąd”. Największą barierą jest fakultatywny
charakter referendum - to organy władzy, a nie sami obywatele, decydują o tym, czy
głosowanie w ogóle się odbędzie. Nawet jeśli obywatele zbiorą wymaganą liczbę podpisów pod inicjatywą ustawodawczą, projekty te często trafiają do tzw. zamrażarki sejmowej lub są zmieniane w sposób wypaczający ich pierwotny sens. Dodatkowym utrudnieniem są wysokie progi frekwencyjne, które sprawiają, że referenda są uznawane za nieważne, co prof. Matyja uznał za zaprzeczenie samej idei demokratycznej.

Lokalny wymiar współdecydowania
Na szczeblu lokalnym polska demokracja bezpośrednia sprowadza się najczęściej do konfliktów. Aż 90 procent referendów przeprowadzanych w gminach to referenda odwoławcze, a jedynie niewielka część z nich kończy się sukcesem ze względu na restrykcyjne wymogi frekwencyjne. Mazowiecka Wspólnota Samorządowa, działająca od 2001 roku, promuje model pracy organicznej i budowania wspólnoty opartej na partycypacji. Prezes MWS Mariusz Ambroziak podkreślił, że organizacja dąży do tego, by samorząd był przestrzenią realnego współdecydowania mieszkańców, a nie tylko administratorem usług.

Edukacja jako fundament zmian
Uczestnicy spotkania zgodzili się, że wprowadzenie zmian ustrojowych w Polsce wymaga
przede wszystkim edukacji i odbudowy społeczeństwa obywatelskiego, które obecnie
znajduje się w powijakach. Temu celowi służy powołana przez prof. Matyję Akademia
Demokracji Bezpośredniej, oferująca cykl wykładów kończących się uzyskaniem dyplomu
ambasadora. Program ten ma przygotować przyszłe kadry samorządowe do praktycznego
stosowania instrumentów bezpośrednich. Kolejnym etapem debaty będzie zaplanowana na 26 listopada 2026 roku konferencja pod hasłem „Wspólnota myśli, wspólnota działania”,
podczas której omawiane będą dalsze kroki na drodze do podmiotowości polskich obywateli. Podsumowując spotkanie, prof. Matyja przypomniał, że współudział obywateli w rządzeniu nie jest jałmużną od polityków, lecz ich fundamentalnym prawem jako suwerena.

Oliwia Burzykowska